ارزش ها و کارکرد های خانواده مطالعات نهم

تشکیل خانواده

بنیان خانواده بر ازدواج استوار است. ازدواج (نکاح) پیمانی است که به موجب آن یک زن و مرد در زندگی با هم شریک و متحد می‌شوند و خانواده‌ای را تشکیل می‌دهند. در واقع، هدف نکاح تشکیل خانواده است؛ تمایل به تشکیل خانواده و داشتن فرزند در نهاد انسان گذاشته شده و تشکیل زندگی خانوادگی، امری طبیعی و فطری و براساس نظام خلقت است.

... هیچ بنیادی در نزد خدا، پسندیده‌تر از بنیاد ازدواج و خانواده نیست. «رسول اکرم (ص) وسایل الشیعه، ج 1»

کارکردهای خانواده

خانواده، واحد بنیادین جامعه و کانون رشد و تعالی انسان است. به نظر شما، خانواده به کدام یک از نیازهای فرد و جامعه پاسخ می‌دهد و کارکردهای آن چیست؟

الف) فرزندآوری و تجدید نسل

یکی از مهم‌ترین کارکردهای خانواده در طول تاریخ، فرزندآوری بوده است. فرزندآوری علاوه بر تقویت بنیان خانواده موجب می‌شود که نسل انسان باقی بماند و تداوم پیدا کند.
با تولد فرزندان، خانواده توسعه می‌یابد و مستحکم می‌شود. به دنیا آمدن فرزندان، موجب نشاط و سرزندگی اعضای خانواده و دلگرمی پدر و مادر می‌شود. تولد فرزند، برای اعضای خانواده و خویشاوندان برکت‌ها و فواید زیادی دارد. اولین شرط بقای هر جامعه‌ای، جمعیت آن است و بدون وجود جمعیت کافی در یک جامعه، فعّالیت‌های آن دچار اختلال می‌شود. در صورتی که جمعیت یک جامعه منقرض گردد، آن جامعه نابود می‌شود و از بین می‌رود.

فعالیت (صفحهٔ 128 کتاب درسی)

١- در شهر یا روستای شما برای تولّد نوزاد، چه آداب و رسومی اجرا م‌شود؟ پرس‌وجو کنید و این آداب و رسوم را با ذکر ارزش‌ها و عقایدی که برای انجام هریک از آنها وجود دارد، توضیح دهید. با توجه به گستردگی اقوام و سرزمین ایران، آداب و رسوم فراوانی وجود دارد. البته برخی مراسم مشترک است مانند گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد، مراسم انتخاب اسم و آوردن کادو و گفتن تبریک به خانواده‌ای که صاحب فرزند شده است.

ب) حمایت و مراقبت

٭ محبت

نیاز به مهر و محبت یا نیاز عاطفی از نیازهای اساسی انسان است. خانواده مهم‌ترین کانون حمایت و مراقبت عاطفی از افراد است. مهر و محبت والدین به یکدیگر و به کودکان موجب آرامش در کانون خانواده می‌شود. کودکان از سال‌های نخستین زندگی خود در آغوش گرم پدر و مادر با مهربانی و محبت آشنا می‌شوند و با پرورش یافتن در دامان آنها، مهربانی و از خودگذشتگی و نیکوکاری را می‌آموزند.

٭ مراقبت

اعضای خانواده از یکدیگر مراقبت می‌کنند.
نوزاد انسان در آغاز زندگی توانایی برطرف کردن نیازهای زیستی و بدنی خود را ندارد و برخلاف بسیاری از حیوانات، تا مدت زیادی پس از تولد همچنان ناتوان است. بنابراین، کودک برای ادامهٔ زندگی خود به مراقبت نیاز دارد. از سوی دیگر، انسان‌ها در دورهٔ سالمندی نیز دچار ضعف و ناتوانی می‌شوند و بدون مراقبت، قادر نیستند خود را به خوبی اداره کنند. علاوه بر دورهٔ کودکی و سالمندی، در میانهٔ این دو دوره نیز اعضای خانواده در شرایط مختلف مانند بیماری یا حوادث به مراقبت از یکدیگر نیاز پیدا می‌کنند.

٭ رفع نیازهای مادی

اعضای خانواده به خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زندگی نیاز دارند. یکی از کارکردهای مهم خانواده، حمایت اقتصادی یا رفع نیازهای مادی اعضای خانواده است. رفع نیازهای مادی و اقتصادی خانواده برعهدهٔ سرپرست خانواده، یعنی پدر، است. هرچند امروزه در شهرها و روستاها، عده‌ای از زنان نیز دوش به دوش مردان با فعّالیت‌های اقتصادی و کسب درآمد در رفع نیازهای خانواده مشارکت و همراهی می‌کنند.

فعالیت (صفحهٔ 130 کتاب درسی)

گفت‌وگو کنید
٢- امروزه مؤسساتی چون مهدکودک‌ها و خانه‌های سالمندان مراقبت از بعضی از اعضای خانواده را در دوره‌هایی از زندگی به عهده گرفته‌اند. به نظر شما مزایا و معایب مهد کودک‌ها و خانه‌های سالمندان چیست؟ چه دلایلی برای نظر خود دارید؟ با راهنمایی دبیر، بحث و گفت‌وگوی خود را جمع بندی کنید.
مزایا: ایجاد اشتغال برای گروهی، اجتماعی شدن کودکان، فعالیت‌های اقتصادی بیشتر والدین و...
معایب: دور بودن از کانون خانواده، یادگیری چیزهای نامناسب به دلیل اینکه کودکان از خانواده‌های گوناگون می‌آیند، مهد کودک نمی‌تواند نیازهای عاطفی کودکان را به طور کامل برطرف کنند. اما در مورد سالمندان باید گفت:
مزایا: داشتن همنشین و درد و دل کردن با هم، رسیدگی بیشتر و بهتر به امور آنها
معایب: بی‌احترامی کردن به آنها و استفاده نکردن از تجربیات مفید آنها برای نسل جدید خانواده

پ) جامعه پذیری و تربیت

هر فرد در جامعه‌ای متولد می‌شود و برای آنکه بتواند در جامعه زندگی کند، باید عقاید و ارزش‌ها و هنجارها و به عبارت دیگر، شیوهٔ زندگی کردن در آن جامعه را بیاموزد. در درس گذشته خواندید که به این فرایند، «جامعه پذیری» یا «اجتماعی شدن» می‌گویند. اجتماعی شدن، هم نیاز فرد و هم نیاز جامعه است؛ زیرا هم باعث شکل گیری هویت و شخصیت افراد می‌شود و هم موجب تداوم جامعه می‌گردد. اگرچه اجتماعی شدن در سراسر زندگی فرد ادامه می‌یابد. اما مهم‌ترین مرحلهٔ آن، دوران اولیهٔ زندگی فرد در خانواده است.
یکی از کارکردهای مهم و اساسی خانواده، تربیت اعضای خانواده است. والدین نه تنها مسئول رفع نیازهای عاطفی و زیستی و معیشتی فرزندان هستند بلکه وظیفهٔ مهم تربیت اخلاقی، معنوی و دینی آنها را نیز بر عهده دارند. یک خانوادهٔ سالم می‌تواند در دامان خود فرزندانی مؤمن، پرهیزگار و پایبند به اصول اخلاقی تربیت کند.

حق فرزند این است که بدانی خوبی و بدی او به تو ارتباط دارد. در تربیت و ادب آموزی و خداشناسی او مسئولیت داری، باید او را در محبت و اطاعت خدا کمک کنی و وسایل ایمان و پاکی او را فراهم سازی …
«رسالۀ حقوق امام سجاد (ع)» خانواده‌ها به روش‌های مختلف اعضای خود را اجتماعی می‌کنند؛ برای مثال، والدین
٭ دلایل خوبی و بدی رفتارها را برای فرزندان خود بازگو می‌کنند و عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای جامعه را برای آنها شرح می‌دهند.( گفت‌وگو)
٭ رفتارهای پسندیدهٔ فرزندان را تشویق و تحسین می‌کنند و با ابراز علاقه، قدردانی، خرید هدیه و مانند آن، فرزندان را به تقویت و تداوم آن رفتارها تشویق می‌کنند.(تشویق)
٭ با نشان دادن نارضایتی، بی‌اعتنایی، خودداری از صحبت کردن با محبت و یا محروم کردن فرزندان از برخی مزایا و … از تکرار رفتارهای ناپسند آنان جلوگیری می‌کنند.(تنبیه)
به نظر می‌رسد که والدین باید به تناسب شرایط و موقعیت‌ها از انواع این روش‌ها استفاده کنند.

فعالیت (صفحهٔ 132 کتاب درسی)

٣- یک برگهٔ ثبت مشاهدات تهیه کنید. رفتار یک کودک در خانوادهٔ خودتان یا اطرافیان و خویشان، را به دقت در نظر بگیرید و مشاهده کنید. چند مورد از رفتارهایی را که او به طور غیرمستقیم (از راه تقلید و بدون آگاهی) و مستقیم (از راه آموزش) آموخته است، شناسایی و یادداشت کنید و در کلاس بگویید. رفتارهایی مانند لهجه صحبت کردن، نوع راه رفتن، طرز خوابیدن و... بطور غیر مستقیم یاد می‌گیرد و رفتارهایی مانند نوع صحبت کردن با دیگران، غذا خوردن، احترام گذاشتن، ملزم کردن و به طور کلی آداب معاشرت با دیگران را به طور مستقیم می‌آموزد.
۴- روش‌های تربیتی و اصلاح رفتار را که در بالا نوشته شده است، بخوانید. به نظر شما در چه شرایطی باید از تشویق و تنبیه یا گفت‌وگو استفاده کرد؟ تجربهٔ شما چیست؟ فکر می‌کنید کدام یک از این روش‌ها در مورد شما مؤثرتر است؟ چرا؟ در شرایطی مانند کسب موفقیت‌های مختلف تحصیلی و ورزشی و یا حفظ هنجارها و ارزش‌ها در جامعه مورد تشویق قرار گیرند و بالعکس تنبیه شوند. دانش آموز عزیز می‌توانید تجربهٔ خود را در این زمینه بیان کنید. روش گفت‌وگو به نظر می‌رسد از سایر روش‌ها بهتر عمل کند. زیرا برخی رفتارهای افراد در اثر کمی آگاهی و نداشتن آموزش‌های لازم است. باید در خانواده‌ها و یا مشاوران از طریق گفت‌وگو این آگاهی افزایش یابد.
۵- معلم برا‌ی جمع‌بندی این درس، این پرسش را روی تخته می‌نویسد: چرا خانواده نقش مهمی در جامعه دارد؟ هریک از شما نظر و برداشت خود را در یک بند بنویسید و سپس نوشته‌های خود را به نوبت، در کلاس بخوانید.
می‌توان نوشت: چون اولین محیط پرورشی کودکان خانواده می‌باشد، جامعه بدون خانواده امکان پویایی وجود ندارد و اگر خانواده پویا نباشد جامعه‌ای پویا نخواهیم داشت. یا اینکه خانواده محل تربیت فرزندان است. خانواده تأمین کنندهٔ نسل آینده است، خانواده بستری لازم برای ورود افراد به جامعه می‌باشد و خانوادهٔ سالم، جامعه سالم و...

---

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما