بر تیر جورتان ز تحمل سپر کنیم تا سختی کمان شما نیز بگذرد

هم مرگ، بر جهان شما نیز بگذرد

هم رونقِ زمان شما نیز بگذرد

مرگ سراغ شما نیز خواهد آمد و دوران اعتبار شما نیز از رونق خواهد افتاد.

وین بوم محنت از پی آن تا کُند خراب

بر دولتْ آشیان شما نیز بگذرد
مِحنت و سختی، جغد شوم ویران‌گری است که به ما بسنده نمی‌کند و شما را نیز خانه خراب خواهد کرد.
آرایه: اضافه تشبیهی (بوم محنت) - مراعات نظیر (بوم، آشیان، خراب)

آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام

بر حلق و بر دهانِ شما نیز بگذرد

مرگ که شامل همه‌ی انسان‌ها می‌شود روزی نصیب شما هم خواهد شد.
آرایه: مجاز (خاص و عام از همۀ مردم) - مراعات نظیر (حلق، دهان) - تضاد (خاص،‌ عام) - تلمیح (به کُل نفسٍ ذائقه الموت)

چون دادِ عادلان به جهان در، بقا نکرد

بیداد ظالمان شما نیز بگذرد
زمانی‌که عدالت انسان‌های عادل در جهان پایدار نماند، پس مطمئن باشید که ستم شما ظالمان نیز از بین خواهد رفت.
آرایه: تضاد (داد و بیداد، عادلان و ظالمان)

در مملکت چو غرّشِ شیران گذشت و رفت

این عوعوِ سگانِ شما نیز بگذرد

در سرزمینی که نعرۀ انسان‌های شیر صفت و جوانمرد گذشته، ناجوانمردی و سگ صفتی انسان‌های پست هم از بین خواهد رفت.
آرایه: استعاره (شیران: پهلوان، سگان: ناجوانمردان)

بادی که در زمانه بسی شمع‌ها بکُشت

هم بر چراغدان شما نیز بگذرد

مرگ همچون بادی است که در این روزگار چراغ زندگانی بسیاری را خاموش کرد. شما هم آسوده نباشید که سرانجام چراغ عمر شما را نیز خاموش خواهد کرد.
آرایه: استعاره (باد استعاره از مرگ، شمع استعاره از مردم، چراغدان استعاره از عمر و زندگی) - مراعات نظیر (شمع و چراغدان)

زین کاروانسرای، بسی کاروان گذشت

ناچار، کاروانِ شما نیز بگذرد

این دنیا چون کاروانسرایی است که انسان‌های بسیاری آمده‌اند و رفته‌ اند. کاروان زندگی شما نیز به ناچار ازین کاروانسرا عبور خواهد کرد و عمرتان به پایان خواهد رسید.
آرایه: استعاره (کاروانسرا استعاره از دنیا، کاروان استعاره از انسان‌ها) - تکرار (کاروان)

ای مُفتَخَر به طالع مسعود خویشتن

تأثیر اختران شما نیز بگذرد
ای کسانی که به بخت خوب خود افتخار می‌کنید آگاه باشید که ستارۀ بخت شما نیز روزی خاموش خواهد شد.

آرایه: مراعات نظیر (طالع مسعود، تأثیر اختران)

بر تیر جورتان ز تَحمّل سپر کنیم

تا سختی کمان شما نیز بگذرد

مجبوریم در برابر ظلم و ستم شما تحمل کنیم تا قدرت حکومت شما سپری شود و سرنگون شوید.
آرایه: مراعات نظیر (تیر، سپر، کمان) - تشبیه (تحمل به سپر) - استعاره (سختی کمان استعاره از قدرت)

ای تو رمه سپُرده به چوپانِ گرگْ طبع

این گرگی شبان شما نیز بگذرد
ای پادشاه ظالمی که مردم بیچاره را به والیان درنده و گرگ صفت سپرده‌ای، این دوران ظلم و ستم شما نیز پایان خواهد یافت.
آرایه: مراعات نظیر (چوپان، رمه، شبان، گرگ) - تشبیه (چوپان گرگ طبع) - استعاره (رمه از مردم و گرگ از حاکمان و والیان)

سیف فَرغانی

کارگاه متن پژوهی
قلمرو زبانی (صفحهٔ 40 کتاب درسی)


1- در شعری که خواندید، پنج واژۀ مهمّ املایی بیابید و بنویسید.
محنت - اجل - طالع - تأثیر- طبع - عوعو سگان - غرش شیران

2- تفاوت معنایی فعل «کُشت» را در ابیات زیر توضیح دهید.

گفتم که نوش لعلت ما را به آرزو کشت

گفتا تو بندگی کن کاو بنده پرور آید

بادی که در زمانه بسی شمع‌ها بکشت

هم بر چراغدان شما نیز بگذرد

کشتن در بیت اول به معنای «در حسرت گذاشتن» آمده است، اما در بیت دوم به معنای «خاموش کردن» به کار رفته است.

3- برای هر واژۀ مشخّص شده، یک مترادف از متن درس بیابید.

بر در بخت بد فرود آید

هرکه گیرد عنان مرکبش، آز

ناصرخسرو

همّت بلند دار که نزد خدا و خلق

باشد به قدر همّت تو اعتبار تو

ابن یمین
قلمرو ادبی (صفحهٔ 40 کتاب درسی)


1- قافیه و ردیف را در بیت نخست این سروده مشخّص کنید.
واژه‌های قافیه «جهان» و «زمان» - ردیف «شما نیز بگذرد»

2- در بیت زیر، کنایه‌ها را بیابید و مفهوم آنها را بنویسید.

بر تیر جورتان ز تحمّل سپر کنیم

تا سختی کمان شما نیز بگذرد

سپر کردن تحمل: کنایه از تحمل رنج‌ها و سختی‌ها سختی کمان: کنایه از قدرت و زورگویی

به بیت زیر توجّه کنید:

برکن زبن این بنا که باید

از ریشه بنای ظلم برکَند

محمّدتقی بهار

در مصراع اوّل، مقصود شاعر از «بنا»، مفهوم «ظلم» است؛ یعنی شاعر، «ظلم» را به «بنا» تشبیه کرده است؛ سپس به سبب شباهت آن دو به هم مشبّه (ظلم) را حذف کرده و فقط مشبّه‌به (بنا) را ذکر کرده است تا شباهت را تا مرحلۀ یکی شدن نشان دهد؛ به این تصویر خیال انگیز، «استعاره» می‌گویند.

در استعاره، یک طرف تشبیه (مشبّه یا مشبّه به) ذکر نمی‌شود.

مثال برای حذف «مشبّه به»: خورشید شکفت.
«خورشید» به «گل» تشـبیه شـده است. «شکفتن» از ویژگی‌های گل است که به خورشید نسبت داده شده است.

3- در بیت پنجم، استعاره ها را مشخّص کنید و مفهوم هر یک را بنویسید.
* بادی که در زمانه بسی شمع‌ها بکشت ← باد: مجاز از مرگ و نابودی است. شمع: مجاز از مردم
* تأثیر اختران شما نیز بگذرد ← اختر: مجاز از بخت و اقبال نیکوست.
* آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام ← خاص و عام: مجاز از همه مردم
قلمرو فکری (صفحهٔ 41 کتاب درسی)


1- با توجه به توضیح زیر، معنی و مفهوم بیت اوّل درس را به نثر روان بنویسید.

سیف الدّین محمّد فرغانی، در سدۀ هفتم هجری، هنگامی که شهرهای بزرگ و آباد ایران، در آتش بیداد مغولان می سوخت، این شعر را سرود. سیف در این سروده، از رفتار ظالمانۀ فرمانروایان و تاخت و تاز سپاه مغول، با بیان کوبنده‌ای انتقاد می‌کند.

ای ستمگران مرگ شما نیز فرا خواهد رسید و دوران شکوه و قدرت شما نیز سپری خواهد شد.
مفهوم: هرقدر هم که به ظاهر قدرتمند باشید سرانجام روزی زمان نابودی و افول قدرت شما فراخواهد رسید.

2- در بیت زیر، مقصود شاعر از «رمه»، «چوپان گرگ طبع» و «گرگی شبان» چیست؟

ای تو رمه سپرده به چوپانِ گرگْ طبع

این گرگی شبان شما نیز بگذرد

رمه: مردم زیر دست حکومت
چوپان گرگ طبع: حاکمان ستمگر دست نشانده
گرگی شبان: دوران ظلم و ستم

3- از متن درس، برای حدیث و آیۀ زیر، نمونه بیتی مرتبط بیابید و بنویسید.

- «الدّهرُ یَومانِ یومُ لَک و یَومُ علیک». امام علی (ع)

ای مُفتَخَر به طالع مسعود خویشتن

تأثیر اختران شما نیز بگذرد

* «کلُّ نفسٍ ذائقهُ الموت». سورۀ آل عمران، آیۀ 185

آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام

بر حلق و بر دهانِ شما نیز بگذرد

4- سرودۀ زیر، یادآور کدام بیت درس است؟

ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما

بر قصر ستمکاران، گویی چه رسد خِذلان

خاقانی

چون دادِ عادلان به جهان در، بقا نکرد

بیداد ظالمان شما نیز بگذرد

5- در بیت زیر به کدام باور قدیمی اشاره شده است؟

ای مُفتَخَر به طالع مسعود خویشتن

تأثیر اختران شما نیز بگذرد

اینکه ستارگان در سرنوشت انسان‌ها مؤثر بوده‌ اند و مایۀ خوش‌ بختی و بدبختی آنها را ستارگان رقم می‌زده‌اند.
شعرخوانی: همای رحمت

علی ای همای رحمت، تو چه آیتی خدا را!

که به ماسوا فکندی همه سایهٔ هما را

دل اگر خداشناسی همه در رُخِ علی بین

به علی شناختم من، به خدا قسم، خدا را

برو ای گدای مسکین درِ خانهٔ علی زن

که نگینِ پادشاهی دهده از کرم گدا را

به جز از علی که گوید به پسر که قاتلِ من

چو اسیر توست اکنون به اسیر کن مدارا؟

به جز از علی که آرد پسری ابوالعجایب

که عَلَم کند به عالم شهدای کربلا را؟

چه به دوست عهد بندد ز میانِ پاک‌بازان

چو علی که می‌تواند که به سر بَرد وفا را؟

نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت

متحیّرم چه نامم شه ملک لافتی را؟

چه زنم چونای هر دم، ز نوای شوق او دم؟

که لسان غیب خوش‌تر بنوازد این نوا را

«همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی

به پیام آشنایی بنوازد آشنا را»

ز نوای مرغِ یاحق بشنو که در دلِ شب

غمِ دل به دوست گفتن چه خوش است شهریارا

سید محمدحسین بهجت تبریزی (شهریار)
درک و دریافت (صفحهٔ 43 کتاب درسی)


1- برای خوانشِ مناسب و تأثیر گذار این سروده به چه نکاتی باید توجّه داشت؟

2- در این سروده به کدام ویژگی‌های شخصیّت والای حضرت علی (ع) اشاره شده است؟
واژه‌نامه

آیت: نشانه
خذلان: خواری، پستی، مذلت
دولت آشیان: دولت‌سرا، آشیانۀ خوشبختی
رحمت: مهربانی، بخشش
رمه: گله
طالع: سرنوشت، بخت
عَلَم کردن: مشهور کردن، سرشناس کردن
ماسوا: مخفّف ماسوی الله؛ آنچه غیر از خداست، همۀ مخلوقات
محنت: اندوه، غم
مُفتخر: سربلند، صاحب افتخار
هُما: پرنده‌ای از راستۀ شکاریان، دارای جثّه‌ای نسبتاً درشت. در زبان پهلوی به معنی فرخنده است و به همین دلیل، نماد سعادت به شمار می‌آید.

---

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما