تحقیق درباره ذهن گرایی

ذهن‌گرایی معادل Subjectivism از ریشه Subject به‌معنای فاعل، شخص، سوبژه است. این واژه در برابر Object به‌معنای ابژه و شیء مادی قرار دارد و منظور از آن هر چیز غیرمادی، ناملموس و درونی است.

ذهن‌گرایی در اصطلاح، رویکرد ذهنی برخورد با واقعیت مورد مطالعه است، آن‌چنان‌که قضاوت‌های ارزشی محقق در کار تحقیق راه یابند. ذهن‌گرایان معتقدند که شناخت علمی پدیده‌های اجتماعی تنها به‌صورت کمی و عینی میسر نیست، بلکه توجه به ابعاد ذهنی در پژوهش‌های اجتماعی نیز ضرورت دارد.

ذهن‌گرایی ریشه در ایده‌آلیسم دارد. ایده‌آلیسم، آیینی در اندیشه فلسفی است که توسط افلاطون، هگل و کانت مطرح شده است. در این آیین، جهان خارج، بیانی از ذهنیات انسانی است و پدیده‌های اجتماعی با میزان تطابق خود با نوع انگاره‌ای‌شان سنجیده می‌شوند. در مکتب ایده‌آلیسم تفکر اجتماعی بر این فرض بنا نهاده شده که بین جهان پدیدارها و عالم روحی یا معنوی با دنیای علوم طبیعی و فعالیت‌های بشری شکافی پرنشدنی وجود دارد. بنابراین باید میان علوم طبیعی و علوم فرهنگی فرق گذاشت.

نظریه‌پردازان برجسته ذهن‌گرایی

نظام فلسفی کانت به فلسفه انتقادی یا ذهن‌گرایی استعلایی موسوم است که هسته فلسفه نوین در قرن نوزدهم است. کانت دو نوع ذهن‌گرایی یعنی ذهن‌گرایی جزمی و ذهن‌گرایی استعلایی را از هم تفکیک کرد. ذهن‌گرایی نظریه‌ای است که معرفت را تنها به امور ذهنی می‌داند و جهان خارج را جدا از ذهن ادراک‌کننده، غیرواقعی می‌داند. این همان ذهن‌گرایی جزمی کانت است. کانت مدعی است که ذهن، ساختی را بر جهان خارج تحمیل می‌کند که اعیان بیرونی باید با آن منطبق شوند. آنچه نتواند با این ساخت انطباق یابد، فراسوی تجربه است. در نتیجه اعیان نیز فی‌نفسه جدا از ذهن ادراک‌کننده و فراسوی تجربه‌اند. کانت این معنا را ذهن‌گرایی استعلایی می‌نامد. کانت چنین می‌اندیشید که انسان به‌عنوان یک شناخته (ابژه) عینی و یک موجود جسمانی در جهان پدیده‌ای شرکت می‌کند، اما وجه تمایز وی نه جسم بلکه روحش است. انسان به‌عنوان ‌یک موجود روحانی را باید همچون شناسای (سوبژه‌) آزادی در نظر گرفت که در قلمرو افکار می‌پوید. هر چند که به‌عنوان یک موجود جسمانی شناخته‌ای متعین است.

پس از هگل و کانت، جنبش ایده‌آلیسم در آلمان ظهور یافت که فلسفه انتقادی کانت را دربرداشت. این جنبش به جنبش نوکانتی معروف است که شامل دیلتای، ریکرت، ویندلباند و ... بود. نوکانتی‌ها فلسفه کانت را دگرگون کرده و گسترش دادند. آنان ایده‌آلیست ذهنی نبودند، بلکه مفهوم "امر فی‌نفسه" کانت را به این دلیل که غیرقابل شناخت و ادراک تجربی است، کنار گذاشتند. این جنبش به ذهن‌گرایی جزمی بازگشت؛ یعنی وجود ذهن را پذیرفت، اما به‌لحاظ تحولی که در مسیر کانت ایجاد کرد، به ذهن‌گرایی محض موسوم گشت. نوکانتی‌ها نیز از زمان کانت مرز مشخصی میان جهان انسانی و جهان طبیعی ایجاد کرده بودند.

4و5. ریکرت (Heinrich John Rickert: 1863-1936) و ویندلباند (Wilhelm Windelband: 1848-1915)؛ این دو در تمایز علوم طبیعی و علوم انسانی با دیلتای هم‌داستان بودند، ولی در روش کار با او اختلاف نظر داشتند. آنان، دوشاخگی علم ذهنی و علم طبیعی مورد نظر دیلتای را می‌پذیرفتند، اما این تمایز را بر حسب روش تحقیق در نظر می‌گرفتند، نه برحسب موضوع تحقیق. از نظر آن‌ها بررسی سراسر قلمرو فعالیت‌های بشری را نمی‌توان به علم ذهنی واگذار کرد.

مؤلفه‌های ذهن‌گرایی

مکاتب مطرح در ذهن‌گرایی

مکتب تفهمی، پدیده‌شناسی، کنش متقابل نمادین، نظریه انتقادی، نظریه نئومارکسیستی و ... از نمونه‌های ذهن‌گرایی هستند که بر نحوه تأمل، تبیین و بازنمودهای جهان اجتماعی از سوی کنش‌گران تأکید می‌ورزند و ساختارهای اجتماعی موجود در این فراگردها را نادیده می‌گیرند. این نظریه‌ها بر عاملیت تأکید می‌کنند و ساختار را از قلم می‌اندازند.

در حقیقت مکتب کنش متقابل نمادین مستلزم تعبیر و تفسیر است. دیدگاه کنش متقابل، جامعه را بیش از حد ذهنی می‌بیند و ساختارهای اجتماعی عینی را نادیده می‌گیرد. این رویکرد به نقد دیدگاه‌هایی می‌پردازد که کنش‌گر را تحت تأثیر محرک‌های خارجی می‌دانند و نقش کنش‌گر را نادیده می‌گیرند. در منظر کنش‌گرایان این خودِ عامل است که به فهم و تفسیر معنای نهفته در کنش خویش دست پیدا می‌کند. از منظر آنان، انسان یک موجود فعّال و سازنده است که اعمال خود را تعریف، ارزیابی، تحلیل و مشخّص می‌کند.

از دیدگاه مکتب تفهمی پدیده‌های اجتماعی دارای ابعاد ذهنی خاصی هستند و با دنیای ارزش‌ها پیوند دارند و بدون اطلاع از این ارزش‌ها قابل فهم نمی‌باشند. شناخت واقعیت حیات انسانی بدون در نظرگرفتن متن یا مجموعه امکان‌پذیر نیست. لبّ و مفاد روش تفهمی به پدیده‌های اجتماعی این است که همه افعال انسانی تابع جهان‌بینی اجتماعی و سوبژکتیو (ذهنی) خاصی هستند که بدون نفوذ به درون جهان اجتماعی فرد، بنا کردن هیچ علم‌الاجتماعی میسّر نیست. هر فعل جمعی در یک جهان معنادار اجتماعی محصور است. برای تفسیر و تبیین رفتار آدمیان باید به دنیای اجتماعی آنان پا گذاریم و به معناها، ارزش‌ها و اهدافی که در پس رفتارشان است و به تفسیری که از فعل جمعی دیگران دارند دست یابیم.

از آنجا که پدیده‌های اجتماعی توسط انسان ساخته می‌شوند و با انسان سروکار دارند، با پدیده‌های طبیعی متفاوتند. لذا روش بررسی آن‌ها نیز تفاوت دارد. در علوم طبیعی با پدیده‌های عینی سر‌و‌کار داریم، در حالی که در علوم اجتماعی با پدیده‌های معنادار ذهنی مواجه‌ایم. علوم اجتماعی نیازمند تبیین و علوم طبیعی نیازمند تفهم‌اند. تبیین، به دست دادن علل عامّ حوادث است امّا تفهم، کشف معنای حوادث در زمینه اجتماعی خاص است.

وبر هرگز اعتقاد خویش را به تمایز میان علوم طبیعی و علم ذهنی یا فرهنگی از دست نداد، اما پیوسته این تمایزها را به مقصودهای شناختی پژوهش‌گر مربوط می‌دانست نه به تفاوت‌های اصولی در روش یا موضوع تحقیق. او سعی داشت تا موضع ایده‌آلیستی آلمان را به سنت اثباتی تجربی نزدیک کند، اما به دستاوردهای سنت آلمان وفادار بود و تأکید داشت که باید در پی معناهای ذهنی سوق‌دهنده کنش‌گر رفت. وی روش تفهمی را که دو جنبه عینیت و ذهنیت را باهم دارا می‌باشد، به روش‌های مطالعات اجتماعی افزود. از آنجا که برای درک عمیق پدیده‌های اجتماعی مشاهده آن‌ها با عینیت کافی نیست، باید با گسترش بخشیدن به احساس همدلی، شناختی عمیق و توأم با احساس از پدیده مورد نظر حاصل کنیم.

در پدیدارشناسی واقعیت اجتماعی دوگانه و دارای دو بعد ذهنی و عینی فرض می‌شود. یک وجه آن از طریق جریان میان ذهنیت و ساخت معنی به‌دست می‌آید و بخش دیگر از عینیت‌های ملموس است. نقطه تمرکز پدیدارشناسی وجوه عینی است، لیکن این وجه عینی در جریان میان ‌ذهنی ما را به ساخت معنایی پدیده رهنمون می‌کند. یعنی با اینکه جامعه یک ساخته انسانی است، بدون شک یک واقعیت عینی نیز هست. جامعه جدا از افراد وجود ندارد و فرد نیز خود حاصل جامعه است. واقعیت نظامی است که در جامعه ساخته شده و افراد به آن نظم می‌بخشند.

منتقدان ذهن‌گرایی

نظریه عین‌گرایی درست در نقطه مقابل نظریه ذهن‌گرایی قرار دارد. عین‌گرایان واقعیت اجتماعی را نتیجه اجباری ساختارهای عینی می‌دانند و تأکید ذهن‌گرایان بر کنش‌گر و عملکرد وی را مورد نقد قرار می‌دهند. از نظر آنان جامعه آن چیزی نیست که کنش‌گر تعریف می‌کند، بلکه این جامعه و ساختارهای اجتماعی است که ابتدا به‌وجود می‌آید و خود را بر فرد و کنش‌های وی تحمیل می‌کند.

برخلاف عین‌گرایان که در برابر ذهن‌گرایی قرار می‌گیرند، بوردیو (Pierre Bourdieu: 1930-2002) از نظریه‌پردازانی است که به تلفیق ذهن‌گرایی و عین‌گرایی علاقه‌مند است. نظریه بوردیو بر رابطه ساختمان ذهنی و زمینه تأکید دارد. بوردیو برخلاف عین‌گرایان و ذهن‌گرایان به رابطه دیالکتیک میان ساختارهای عینی و پدیدارهای ذهنی تأکید می‌ورزد. از نظر وی ساختارهای عینی مبنای صورت‌های ذهنی را تشکیل می‌دهند و الزام‌های ساختاری وارد بر کنش‌های متقابل را تعیین می‌کنند. اما از طرف دیگر برای تغییر و حفظ ساختارها باید صورت‌های ذهنی مد نظر قرار گیرد. بوردیو برای دوری جستن از تعارض عینیت‌گرایی و ذهنیت‌گرایی بر عملکرد تأکید دارد و آن را پیامد رابطه دیالکتیکی میان ساختار و عاملیت می‌شمارد. ساختمان ذهنی یک ساختار، ساختار دهنده و نیز ساختاربندی‌شده است. یعنی هم به جهان اجتماعی ساختار می‌دهد و هم از آن ساختار می‌گیرد. از نظر بوردیو این عملکرد است که ساختمان ذهنی و جهان اجتماعی را به‌هم پیوند می‌دهد

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما