خون مواد دفعی مثل آب اضافه را به کجا می برد

دانش آموزان در مسابقه‌ٔ «چه کسی می‌تواند با فوت کردن بادکنک بزرگ‌تری درست کند» شرکت کردند. آنها با فوت کردن، بادکنک‌هایی در اندازه‌های گوناگون درست کردند.

* چرا برخی از بادکنک‌ها بزرگ‌تر و برخی کوچک‌تر شدند؟ برای پاسخ دادن به این پرسش، فعّالیت زیر را انجام دهید.

فعالیت (صفحهٔ 76 کتاب درسی)

وسایل و موادّ لازم: یک کیسه زبالهٔ سیاه رنگ، نی بلند، خط کش، نوار چسب، محلول آب و صابون (مایع حباب سازی)
1- کیسه‌ٔ پلاستیکی سیاهی را درون سینی پهن کنید.
2- نصف لیوان محلول آب و صابون (محلول حباب سازی) را روی این کیسه بریزید و پخش کنید. خط کش را درون محلول قرار دهید.
3- یک نی را وارد این محلول کنید.
4- نفسی عمیق بکشید؛ با همان نفس به آرامی در نی فوت کنید تا یک حباب بزرگ درست شود. تا جایی که می‌توانید نفس خود را خالی کنید.
5- قطر این حباب را اندازه بگیرید و در جدول صفحه‌ی بعد یادداشت کنید.

نام افراد گروه
اندازه‌ٔ قطر حباب به سانتی‌متر

6- هر یک از افراد گروه این فعّالیت را جداگانه انجام دهد و نتیجه را در جدول بنویسد.
- از این فعّالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ کسی که بیش‌تر فوت کند ریه‌های بزرگ‌تری دارد و قطر حباب‌ آنها بیش‌تر است.

نکته‌ٔ بهداشتی

هر یک از افراد گروه فقط از نی خود استفاده کند. مراقب باشید محلول را به درون دهان خود نکشید.

گفت‌وگو (صفحهٔ 77 کتاب درسی)

درباره‌ٔ جمله‌ٔ زیر در گروه گفت‌وگو کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید. « کسانی که حباب‌های بزرگ‌تری ساخته‌اند، جُثّه‌شان بزرگ‌تر است.»
هرچه جثه انسان‌ها بزرگ‌تر باشد در نتیجه شش‌های بزرگ‌تری نیز دارند و می‌توانند هوای بیش‌تری را در شش‌های خود جای بدهند.

شُش‌ها مقداری هوا را در خود جای می‌دهند. هر چه شُش بزرگ‌تر باشد، هوای بیش‌تری را در خود جای می‌دهد.

تنفّس

وقتی نفس می‌کشیم، هوا از راه بینی یا دهان وارد لوله‌ٔ نای می‌شود. هوا از نای به شاخه‌های باریک‌تر آن می‌رود و سپس وارد دو شُش ما می‌شود؛ به این عمل، دم می‌گویند.

وقتی هوا را از بینی یا دهان خارج می‌کنیم، هوا از همان مسیر برمی‌گردد؛ به این عمل بازدم می‌گویند.

گفت‌وگو (صفحهٔ 78 کتاب درسی)

وقتی حباب ساختید یا بادکنک را از هوا پر کردید، اوّل کدام کار را انجام دادید؛ دم یا بازدم؟ دم

جمع آوری اطلاعات (صفحهٔ 78 کتاب درسی)

درون بینی هر یک از ما، تعداد زیادی مو وجود دارد. درباره‌ٔ فایده‌ٔ این موها اطّلاعات جمع آوری کنید و به کلاس گزارش دهید.
وظیفه اصلی موهای بینی پالایش مواد اضافی هوایی است که تنفس می‌کنیم. موهای بینی همانند فیلتر عمل می‌کنند. آنها ذرات گرد و غبار، ویروس‌ها، باکتری‌ها و مواد سمی را به دام می‌اندازند تا ما در بازدم یا عطسه آنها را بیرون بدهیم. موی بینی نخستین خط دفاعی بینی دربرابر عوامل نامطلوب خارجی است. پشت آنها مژک‌ها قرار دارند، رشته‌های مویین بسیار کوچکی که مدام به عقب و جلو حرکت می‌کنند.

انتقال مواد در بدن

خون در سراسر بدن در لوله‌هایی به نام رگ جریان دارد و موادّ گوناگون را از راه رگ‌ها جابه‌جا می‌کند. خون موادّ غذایی را به سلّول‌های بدن می‌رساند و موادّ دفعی را از سلّول‌ها می‌گیرد.

در خون، سلّول‌هایی به نام گلبول قرمز وجود دارد. گلبول‌های قرمز اکسیژن و کربن دی‌اکسید را جابه‌جا می‌کنند.

فعالیت (صفحهٔ 79 کتاب درسی)

وسایل و موادّ لازم: زمان‌سنج، گوشی پزشکی، کاغذ و مداد
1- مانند شکل، دو انگشت خود را روی مچ دستتان قرار دهید. چه مشاهده می‌کنید؟

2- آنچه شما احساس کردید، نبض نام دارد. اکنون هر یک از افراد گروه، تعداد نبض خود را در مدّت یک دقیقه بشمارد و در جدول زیر بنویسد.

نام دانش‌آموز	تعداد نبض در یک دقیقه

- آیا تعداد نبض افراد مختلف، یکسان است؟ بله، در افراد سالم، تعداد ضربان قلب با تعداد نبض برابر است.
3- با استفاده از گوشی پزشکی، صدای قلب خود و دوستانتان را در مدّت یک دقیقه بشنوید و بشمارید.
- آیا بین تعداد صدای قلب و تعداد نبضتان رابطه‌ای وجود دارد؟ بله، تعداد ضربان نبض در دقيقه در افراد سالم برابر با تعداد ضربان قلب در دقيقه است.

علم و زندگی

وجود نبض نشان می‌دهد که خون در سرخرگ‌ها حرکت می‌کند. تعداد نبض با تعداد ضربان قلب مساوی است. تعداد ضربان قلب یک انسان بالغ و سالم معمولاً 75 بار در دقیقه است.

گفت‌وگو (صفحهٔ 79 کتاب درسی)

چرا پزشک تعداد نبض بیمار را اندازه‌گیری می‌کند؟ با توجه به نزدیکی تعداد ضربان قلب و نیض با اندازه‌گیری تعداد نبض به سلامت قلب پی می‌برند.

نکته‌ٔ بهداشتی

اگر ما غذاهای پرچرب بخوریم، ممکن است در بزرگسالی قلب و رگ‌هایمان درست کار نکنند؛ زیرا موادّ چربی که در غذاها وجود دارند، به دیواره‌ٔ سرخرگ‌ها می‌چسبند و حرکت خون را سخت می‌کنند. خوردن انواع میوه‌ها و سبزی‌ها، زیتون و گردو برای قلب مفید است. ورزش کردن نیز کمک می‌کند تا قلب بهتر کار کند.

آیا ضربان قلب شما تغییر می‌کند؟

ما در شبانه‌روز فعّالیت‌های گوناگونی مانند غذا خوردن، ورزش کردن، درس خواندن و نقّاشی کشیدن انجام می‌دهیم. آیا ضربان قلب ما با تغییر فعّالیت‌هایی که انجام می‌دهیم تغییر می‌کند؟

فعالیت (صفحهٔ 80 کتاب درسی)

وسایل و موادّ لازم: زمان‌سنج، مداد و دفترچه یادداشت
در گروه خود، به نوبت فعّالیت زیر را انجام دهید.
1- روی صندلی بنشینید و به آرامی نفس بکشید. تعداد دم و بازدم خود را در مدّت یک دقیقه بشمارید.
2- هم زمان نفر دیگرِ گروه، تعداد نبض شما را در مدّت یک دقیقه اندازه بگیرد.
3- اکنون 5 دقیقه بدوید و بلافاصله مرحله‌ٔ 1 و 2 را تکرار کنید. نتایج را در جدول زیر بنویسید.

نام دانش‌آموز	تعداد نبض در یک دقیقه	تعداد دم و بازدم در یک دقیقه
قبل از دویدن	بعد از دویدن	قبل از دویدن	بعد از دویدن

- تعداد دم و بازدم قبل از دویدن و بعد از آن چه تفاوتی دارد؟ قبل از دویدن معمولی است ولی بعد از آن بیشتر می‌شود.
- تعداد نبض قبل از دویدن و بعد از آن چه تفاوتی دارد؟ قبل از دویدن معمولی است ولی بعد از آن بیش‌تر می‌شود.
- از این فعّالیت چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ ضربان نبض و دم و بازدم با انجام بعضی از فعالیت‌ها مثل دویدن، بیش‌تر می‌شود.

فکرکنید (صفحهٔ 81 کتاب درسی)

* چرا تعداد نبض پس از فعّالیت‌های بدنی تغییر می‌کند؟ هرچه سوخت و ساز بدن بیش‌تر شود، بدن به اکسیژن و غذای بیش‌تری نیاز دارد و کربن دی‌اکسید و مواد دفعی بیش‌تری تولید می‌کند، به همین دلیل ضربان قلب و دم و بازدم بیشتر می‌شود.
* آیا قلب شما هنگام استراحت و خواب ضربان دارد؟ بله

چگونه موادّ لازم به سلّول‌های بدن می‌رسند؟

سلّول‌های روده‌ٔ باریک، موادّ غذایی را به خون می‌رسانند شش‌ها هم اکسیژن را وارد خون می‌کنند آن وقت خون موادّ غذایی و اکسیژنی را که دریافت کرده است، به سلّول‌های مختلف، مانند سلّول‌های دست و پا و مغز می‌برد.

گفت‌وگو (صفحهٔ 81 کتاب درسی)

تصویرهای زیر را ببینید و درباره‌ٔ اینکه «چگونه مواد لازم به سلول‌های بدن می‌رسند» گفت‌وگو کنید.
وقتی غذا را در دهان خود می‌گذاریم آن را با دندان‌های خود تکه تکه می‌کنیم، بعد غذا با آب دهان مخلوط می‌شود و وارد مری شده و آنجا به معده می‌رود. گوارش ادامه پیدا می‌کند و مواد غذایی به مایع تبدیل شده و این مایع به روده‌ٔ باریک می‌رود. سلول‌های روده‌ٔ باریک مواد غذایی را گرفته و به خون می‌رساند. خون نیز این مواد را به تمام سلول‌های بدن می‌برد.

* سلّول‌های روده‌ٔ باریک، موادّ غذایی مختلف را وارد خون می‌کنند.

* گلبول‌های قرمز خون، اکسیژن را از شش دریافت می‌کنند و کربن دی اکسید را به شش می‌دهند.

تصفیه‌ٔ خون

هر روز موادّ مختلفی را به خانه می‌بریم و موادّ دیگری، مانند زباله‌ها، را از خانه خارج می‌کنیم.

سلّول‌ها هم وقتی از موادّ غذایی استفاده می‌کنند، درون آنها موادّ دفعی به وجود می‌آید که باید خارج شوند. یکی از این مواد، کربن دی‌اکسید است. خون، کربن دی‌اکسید را از سلّول‌های بدن جمع آوری می‌کند و به شش‌ها می‌دهد تا آن را از بدن خارج کنند. سلّول‌ها، موادّ دفعی دیگری مثل آب اضافی را به خون می‌دهند. خون این مواد را به کلیه‌ها می‌برد.

گفت‌وگو (صفحهٔ 82 کتاب درسی)

درباره‌ٔ اینکه «ادرار از کلیه‌ها به کجا می‌رود تا دفع شود» گفت‌وگو کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید. کلیه‌ها مواد دفعی را به صورت ادرار در می‌آورند، سپس از طریق لوله‌ای که کلیه را به مثانه وصل کرده است، ادرار را کم کم به سمت مثانه می‌فرستد و زمانی که مثانه پر شد فرد احساس دفع می‌کند.
* کلیه‌ها خون را تصفیه می‌کنند و موادّ دفعی را به شکل ادرار در می‌آورند.
* ادرار در مثانه جمع می‌شود و با پر شدن مثانه، فرد احساس دفع پیدا می‌کند.

سهم شما در حفظ سلامت بدن خود چیست؟

بدن ما علاوه بر غذای سالم به هوای سالم نیاز دارد. اگر نیازهای بدن ما به خوبی برطرف شود، بخش‌های مختلف بدنمان درست کار می‌کنند و سالم می‌مانیم. ما باید با انجام دادن کارهای درست برای حفظ سلامت خود تلاش کنیم.

من برای حفظ سلامت بدن خود:

* هر روز به اندازه‌ٔ کافی آب می‌نوشم.
* با دفع کردن به موقع ادرار، از کلیه‌های خودم مراقبت می‌کنم.
* در روزهایی که هوا آلوده است، بیرون از خانه بازی نمی‌کنم.

شما برای حفظ سلامت بدن خود چه کارهای دیگری انجام می‌دهید؟

---

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما