در ایران باستان شیوه حکومت چگونه بود مطالعات هفتم

امپراتوری‌های ایران باستان چگونه کشور را اداره می‌کردند؟

نوع حکومت

در ایران باستان شیوهٔ حکومت پادشاهی بود. شاهان در ابتدای سلطنت در حضور بزرگان کشور، تاج گذاری می‌کردند و در کاخ بر تخت می‌نشستند. شاه قدرت مطلق داشت و همه باید از او فرمان می‌بردند. حکومت موروثی بود و معمولاً از پدر به پسر به ارث می‌رسید. البته گاهی بر سر جانشینی شاه و به دست آوردن قدرت، اختلافات شدیدی پیش می‌آمد و حتی منجر به کشتن افراد و جنگ و خون ریزی می‌شد.

شاهان ایران باستان خود را برگزیدهٔ آسمان و نمایندهٔ اهورامزدا٭ می‌دانستند و معتقد بودند که به حکم او فرمان می‌رانند. در اغلب کتیبه‌های به جای مانده، جمله‌هایی که این موضوع را نشان بدهد، وجود دارد.

کتیبه داریوش در بیستون:

داریوش شاه گوید: به خواست اهورا مزدا من شاه هستم. اهورا مزدا شاهی را به من عطا فرمود.

البته این عقیده هم وجود داشت که اگر شاه از مسیر قانون و عدالت منحرف شود حمایت اهورایی از او گرفته می‌شود و بزرگان و موبدان٭ می‌توانستند او را عزل یا برکنار کنند.
شاهان بر امور اداری، نظامی و مذهبی فرمانروایی مطلق داشتند. آنها برای ادارهٔ کشور فرمان‌هایی صادر می‌کردند. این فرمان‌ها، قانون‌هایی بودند که باید در سراسر کشور اجرا می‌شدند و هیچ کس نباید از آنها سرپیچی می‌کرد. روی فرمان‌ها و نامه‌های مهم، مُهرهای مخصوص شاه زده می‌شد.

مُهر سلطنت داریوش هخامنشی، طول مهر 3/5 سانتی‌متر است. در موزۀ بریتانیا در لندن نگهداری می‌شود. اسم داریوش روی مهر به سه خط ایلامی، پارسی و بابلی نوشته شده است.

فعّالیت (صفحهٔ 124 کتاب درسی)

١- به تصویر مهر سلطنتی داریوش توجه کنید و بگویید به نظر شما چرا اسم داریوش روی این مهر، به سه نوع خط حک شده است؟ نشانه‌ی پهناور بودن قلمرو هخامنشی و رواج خطوط مذکور در این قلمرو است. این امر نشان می‌دهد که هخامنشیان به آثار و مظاهر فرهنگی ملل تابع مانند ایلامی‌ها و بابلی‌ها احترام و به نوعی آنها را نیز به رسمیت می‌شناختند.
۲- متن بالا را بخوانید و چند مورد از ویژگی‌های حکومت در ایران باستان را بنویسید. قدرت مطلق شاه، موروثی بودن حکومت، جنگ و نزاع بر سر به دست آوردن مقام شاهی تا حد قتل و خونریزی، قانون محسوب شدن فرمان شاهان (عدم دخالت داشتن مردم در تصمیم گیری‌ها و ادارهٔ کشور) و سرانجام منتسب دانستن قدرت و مقام پادشاهی به تأیید اهورامزدا از ویژگی‌های مهم حکومت‌های ایران باستان بوده است.

مقام‌های حکومتی

همان طور که خواندید، دولت‌های ایران باستان، قلمرو وسیعی داشتند و بنابراین برای ادارهٔ امور کشور، شغل‌ها و مقام‌های مختلفی به وجود آمده بود. زندگی شاهان هزینهٔ زیادی داشت. گاهی آنها صدها خدمه را به کار می‌گرفتند. اینکه درآمدهای کشور چگونه خرج بشود بستگی به نظر شاهان داشت. مخارج سنگین دربار، از گرفتن مالیات از مردم تأمین می‌شد. اغلب شاهان نه تنها به ثروت اندوزی می‌پرداختند و به فکر آسایش مردم نبودند بلکه به آنها ظلم می‌کردند. البته گاهی نیز به ندرت شاهانی پیدا می‌شدند که سعی می‌کردند با عدالت رفتار کنند.

برخی مقام‌های مهم حکومتی و وظایف آنها

فعّالیت (صفحهٔ 125 کتاب درسی)

۳- بعضی از منشیان و دبیران به چند زبان و خط آشنایی داشتند. چرا؟ از آنجا که در قلمرو پهناور امپراتوری ایران باستان اقوام گوناگونی با خط و زبان و فرهنگ متفاوت و متنوع حضور داشتند و توسط حکومت‌ها به رسمیت شناخته شده بودند، لازم بود منشیان و دبیران با خط و زبان‌های رایج در درون قلمرو امپراتوری آشنا باشند تا بتوانند نامه‌های وارده و صادره را بخوانند.
۴- حدس بزنید: چشم و گوش‌های شاه چه موضوعاتی را به شاه خبر می‌دادند؟ برای نمونه: هر خبری که به نوعی با امنیت امپراتوری و با شخص پادشاه ارتباط داشت. دادن اطلاعات محرمانه از وقایع اتقاقیه مملکتی، بازرسی ممالک تابعه و نظارت بر آنها، شناسایی سرزمین و بررسی امکانات دشمن، بازرسی امور حاکمان، نظارت بر امور مختلف کشور به گونه‌ای نامحسوس

پایتخت‌ها

پادشاهان، شهری را به عنوان پایتخت انتخاب می‌کردند. پایتخت‌ها معمولاً شهرهای بزرگ و پرجمعیت بودند و شاهان در آنها کاخ‌های بزرگ و بناهای عظیم می‌ساختند.

فعّالیت (صفحهٔ 126 کتاب درسی)

۵- به نقشۀ قلمرو ایران در زمان هخامنشیان و ساسانیان توجه کنید.
الف) قلمرو کدام حکومت وسیع‌تر بوده است؟
ب) دور شهرهایی که در آن زمان پایتخت بوده‌اند، خط بکشید.

سپاه و قدرت نظامی

سرزمین ایران به دلیل موقعیت مهم جغرافیایی، همواره از شرق و غرب در معرض هجوم دشمنان بود. از سمت غرب، دولت‌های یونان و روم به قلمرو ایران دست اندازی می‌کردند و از سمت شرق اقوام بیابانگرد به ایران هجوم می‌آوردند. به همین دلیل حکومت‌های ایران باستان سپاه و نیروی نظامی مجهز و نیرومندی به وجود آورده بودند تا از مرزهای ایران دفاع کنند. سپاه از نیروی پیاده نظام و سواره نظام تشکیل می‌شد. شاهان نیز از دورهٔ نوجوانی، آموزش‌های نظامی می‌دیدند و در برخی جنگ‌ها، خودشان فرماندهی جنگ را بر عهده می‌گرفتند. اشکانیان (پارتیان) در تاریخ جهان به جنگاوری مشهور بودند و مهارت زیادی در سوارکاری و تیر اندازی داشتند.

فعّالیت (صفحهٔ 128 کتاب درسی)

۶- گفت‌وگو کنید: چرا در آن زمان جنگ‌های بزرگی بین حکومت‌ها در می‌گرفت؟ هدف از لشکرکشی‌ها چه بود؟ به نظر شما هدف از جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها در جهان امروز چیست؟ بیشتر لشکرکشی‌ها و جنگ‌ها در دوره‌ی باستان به منظور دستیابی به منابع اقتصادی و راه‌های تجاری و توسعه‌ی قلمرو و در مواردی نیز اشاعه یا گسترش دین خاصی انجام می‌گرفته است در جهان امروز نیز همان انگیزه‌ها وجود دارد و اگر چه بهانه‌هایی چون اختلافات مرزی و نظایر آن مطرح می‌شود؛ اما علل اصلی جنگ‌ها همانا تسلط بر منابع و ذخایر کشورها و مناطق مهم استراتژیک و اقتصادی جهان است.
۷- به تصویر روبرو دقت کنید و بگویید لباس و تجهیزات سواره نظام و پیاده نظام چه فرقی داشت؟ لباس پیاده نظام سبک‌تر بوده تا بتواند چالاک‌تر حرکت کند. سپر و نیزه یا تیر وکمان سلاح او بوده است. سواره نظام علاوه بر نیزه و سلاح اسب داشته و لباس او شامل تجهیزاتی چون کلاه خود و زره آهنی و فولادی و نقاب و... بوده است.
۸- پرس‌وجو کنید جنگ یا عملیات پارتیزانی چه نوع جنگی است و چرا به این نام مشهور است. نتیجه را به کلاس بیاورید.
باید گفت که نبرد پارتیزانی شیوه‌ای از نبرد یا عملیات نظامی به شکل نامنظم بوده است که به آن جنگ پارتیزانی یا چریکی می‌گفتند. در این شیوه از جنگ دسته‌های غیر منظم رزمنده از طریق شبیخون‌های سریع و یا کمین‌های غافلگیر کننده به نیروهای دشمن آسیب می‌رساندند و به سرعت صحنه را ترک می‌کردند شیوه جنگ و گریز سواره نظام‌های سبک اسلحه‌ی پارتی (اشکانیان) که در برابر سپاه منظم و مجهز سلوکیان انجام گرفت، موجب شد، پارت‌ها پیروزی‌های چشمگیری به دست بیاورند. به همین دلیل این شیوه‌ٔ نبرد جنگ پارتیزانی نام گرفته و امروزه به عملیات مشابه جنگی عنوان پارتیزانی اطلاق می‌شود.

ایرانیان باستان، ابتکارات زیادی در زمینهٔ تشکیل سپاه و فنون نظامی داشتند. بعضی از این ابتکارات برای اولین بار در ایران استفاده شد و بعدها سایر کشورها آنها را از ایرانی‌ها یاد گرفتند.

یکی از ابتکارات بزرگ داریوش هخامنشی این بود که علاوه بر سپاه معمولی، یک «سپاه جاویدان» تشکیل داده بود. تعداد افراد سپاه جاویدان ده هزار نفر بود که به گروه‌های ده نفره تقسیم می‌شد. به این سپاه، جاویدان یا همیشگی می‌گفتند چون هرگاه یکی از افراد از بین می‌رفت یک فرد جنگاور دیگر که ذخیره بود جای او را می‌گرفت و تعداد آنان کاسته نمی‌شد. در آن دوره، خدمت در سپاه جاویدان، بزرگ‌ترین آرزوی جوانان پارسی بود.

یکی دیگر از ابتکارات ایرانی‌ها، اختراع «ارابهٔ∗ داس‌دار» بود. این ارابه در هر سمت خود به شمشیرهای تیز و کاردهای داس مانند مجهز بود و هنگام حرکت از دو طرف، هر چیزی را بر سر راه اسب‌ها تکه‌تکه می‌کرد. همچنین به دستور کوروش گردونه‌ها یا برج‌های بلند و چوبی و چرخدار ساخته بودند. این برج‌ها متحرّک بودند و در داخل آنها کمانداران قرار می‌گرفتند و از بالای برج‌ها در موقع لزوم به دشمن تیراندازی می‌کردند. این برج‌ها توسط تعداد زیادی اسب کشیده می‌شدند. ایرانیان باستان نیروی دریایی داشتند و کشتی‌های آنها از خلیج پارس تا دریای مدیترانه در رفت و آمد بودند.

فعّالیت (صفحهٔ 129 کتاب درسی)

۹- به نظر شما کدام یک از ابتکارات نظامی ایران باستان جالب‌تر است؟چرا؟

واژه‌ها
امپراتوری: حکومت قدرتمندی که در رأس آن پادشاهی قرار دارد و بر ممالک و نواحی مختلف حکمرانی می‌کند.
امپراتور: پادشاه قدرتمندی که در سرزمین‌ها و قلمروهای وسیعی سلطنت کند.
سلسله: خاندان، افراد یک خانواده یا خاندان که یکی پس از دیگری سلطنت می‌کنند.
اهورا مزدا: خدای یگانه در ایران باستان؛ اهورا به معنی آفریننده و مزدا یعنی دانا و آگاه
موبدان: روحانیون زرتشتی در ایران باستان
جیره: مقدار معینی خواربار، غذا یا کالای مورد نیاز که در زمان‌های معینی مثلاً روزانه، هفتگی، ماهانه و … به کسی بدهند.
ارابه: کالسکه‌ای که معمولاً دو چرخ داشت و یک یا دو اسب آن را می‌کشید. از ارابه‌ها در جنگ‌ها یا مراسم مختلف استفاده می‌شد.

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما