روش تدریس ایفای نقش

یکی از دغدغه‌های معلمان این است که چه روش تدریسی را انتخاب کنند تا بتوانند یادگیری دانش‌آموزان را بهبود بخشند. در این مقاله یک نوع روش تدریس به نام « ایفای نقش » و اینکه برای چه موقعیت‌ها و دروسی قابل‌ اجرا است را بررسی می‌کنیم.

روش تدریس ایفای نقش به این صورت اجرا می‌شود که معلم بر اساس موقعیت یا موضوع درس و با تقسیم‌بندی موضوعات و سرفصل‌ها نمایشی را طراحی می‌کند، تعدادی از دانش‌آموزان را انتخاب می‌کند، به هرکدام نقشی می‌دهد و در حین انجام نمایش نیز خطاها را تصحیح می‌کند و روند انجام نمایش را مدیریت می‌کند. عده‌ای از دانش‌آموزان وارد نمایش می‌شوند. بقیه که مشاهده‌گر هستند، وظیفه پرسشگری و نتیجه‌گیری دارند و مشاهده‌گر فعال محسوب می‌شوند.

مراحل دقیق روش ایفای نقش عبارتند از:

مرحله اول، گرم کردن گروه: معرفی مسأله، توضیح مسأله، تفسیر داستان مسأله، نشان دادن موضوع‌های مهم و توضیح ایفای نقش‌ها.

مرحله دوم، گزینش شرکت‌کنندگان: تحلیل نقش‌ها، گزینش بازیگران نقش.

مرحله سوم، پردازش صحنه: تنظیم اصول رفتارها در نقش، بیان مجدد نقش‌ها و وارد شدن در موقعیت مسأله.

مرحله چهارم، آماده ساختن مشاهده‌گران: تعیین موضوعی برای جستجو و توضیح وظایف مشاهده.

مرحله پنجم، نمایش: شروع نمایش، حفظ ایفای نقش و قطع ایفای نقش.

مرحله ششم، بحث و ارزشیابی: بازنگری به رفتار ایفای نقش (حوادث، موضوع‌ها، واقعیت‌گرایی) بحث درباره موارد و ایجاد نمایش بعدی.

مرحله هفتم، نمایش دوباره: ایفای نقش‌های اصلاح‌شده و پیشنهاد مراحل بعد با جانشینی رفتارهای مناسب‌تر.

در این روش دانش‌آموزان می‌توانند احساسات خود و دیگران را کاوش کنند. با بروز نقش، رهاسازی احساسات انجام می‌شود و برای تغییر ادراکات دیگران و ادراکات خود می‌توانند اقدام کنند. شناسایی ارزش‌های فرهنگی به‌خوبی با این روش آموزش داده می‌شود. مهارت، حل و آمادگی پذیرش راه‌حل‌های ممکن، توانایی شناسایی یک مسأله، توانایی ایجاد راه حل‌های جانشین، توانایی ارزشیابی پیامدهای راه حل‌های جانشین مسائل برای خود و دیگران با این روش اتفاق می‌افتد.

موضوعاتی که با این روش قابل اجرا هستند، عبارتند از: واقعیت‌های تاریخی، موضوعات جامعه‌شناسی، مسائل فرهنگی و همچنین مسائل ناشی از مراحل رشد، موضوع‌های ارزشی، هیجانات و متون نمایش. تحلیل ارزش‌ها و رفتار فردی، ایجاد راه حل برای مسائل بین‌فردی، رشد و همدلی نسبت به دیگران. (جویس و همکاران، ۲۰۰۴).

با توجه به اینکه در روش تدریس ایفای نقش همه دانش‌آموزان، چه کسانی که نقش ایفا می‌کنند و چه مشاهده‌گران فعال هستند و روند کار را با مدیریت معلم خود انجام می‌دهند، نمی‌توانند در کلاس منفعل باشند و با موضوع درس درگیر می‌شوند. متفاوت بودن این روش هم برای دانش‌آموزان جذابیت دارد. بنابراین می‌توان موضوعات را به خوبی آموزش داد. به‌خصوص زمانی که معلم خواستار حل مشکلات رفتاری دانش‌آموزان است یا موضوعاتی را می‌خواهد آموزش بدهد که مباحث طولانی و سنگین هستند اما با توجه به اینکه اجرای این روش دشواری‌هایی دارد و زمان‌بر است، می‌تواند در کنار دیگر روش‌های تدریس به کار برده شود تا مدیریت زمانی کلاس نیز به‌خوبی انجام شود. دانش‌آموزان معمولاً از این روش استقبال می‌کنند و همکاری خوبی دارند. بعد از چند ساعت کلاس درسی که معلم تنها فرد فعال کلاس بوده است، این روش برای بهبود یادگیری توصیه می‌شود.

روش تدریس ایفای نقش، روشی خلاق و جذاب است که می‌تواند مفاهیم را در ذهن دانش‌آموزان نهادینه کند و معمولاً زمان فراموشی آن خیلی طولانی است و در کنار دیگر روش‌ها می‌تواند مؤثر باشد.

مراحل اجرای روش ایفای نقش

روش ايفاى نقش را مى‌توان براى تجسم عينى موضوعات و درس‌هايى که براى نمايش‌نامه مناسب هستند، بکار گرفت. در اين روش، فرد يا افرادى از شاگردان موضوعى را به صورت نمايش‌نامه اجرا مى‌کنند.

ايفاى نقش- به معنايى که در اينجا بکار مى‌رود- به مهارت‌هاى خاص هنرى مانند بازيگرى در تئاتر و سينما نيازى ندارد، بلکه معلم بنا به موقعيت، هدف و موضوع مورد نظر، به عنوان يک روش از آن استفاده مى‌کند. از ويژگى‌هاى ممتاز روش ايفاى نقش اين است که مشاهده‌کنندگان (شاگردان) با عمليات نمايشى و ايفاگران نقش ارتباط عاطفى برقرار مى‌کنند و با هيجان مراحل نمايش را مى‌بينند و خود را در صحنه احساس مى‌کنند. چون تمرکز حواس و ارتباط عاطفى در اين روش زياد است، يادگيرى بهتر و مؤثرتر انجام مى‌گيرد.

افرادى شرکت کننده در روش ايفاى نقش

۱. معلم يا مسؤول اجرا: برنامه‌ريزي، فراهم کردن امکانات، و مديريت اجرايى عمليات و برنامه نمايش به عهدهٔ معلم است و اوست که در حقيقت، کارگردان نمايش است.

۲. ايفاگران نقش: ايفاگران نقش شاگردانى هستند که بطور داوطلب يا انتخابى در برنامه شرکت مى‌کنند. اين افراد الزاماً نيازى به داشتن تجربه و ذوق هنرى در زمينهٔ نمايش ندارند.

۳. مشاهده‌کنندگان: ساير شاگردان جزء مشاهده‌کنندگان به حساب مى‌آيند. اين افراد در جريان يا پايان نمايش مى‌توانند درباره عمليات نمايش اظهارنظر، سؤال يا بحث کنند.

فنون کلى اجراى نمايش

در اين روش، شاگردانى که در صحنهٔ نمايش (جلو کلاس يا در سالن نمايش) به ايفاى نقش مى‌پردازند، معمولاً يکديگر را مخاطب قرار مى‌دهند و گفتگوها بين آنان مبادله مى‌شود. صحنهٔ اجراى نمايش بايد طورى ترتيب داده شود که همهٔ شاگردان بتوانند عمليات را ببينند و ايفاگران نقش بايد بلند صحبت کنند تا همهٔ بينندگان گفتگوى آنان را بشنوند.

مراحل اجراى روش ايفاى نقش

در اجراى روش ايفاى نقش، معمولاً بايد مراحل زير دنبال شود:

۱. تعيين موضوع و نوشتن آن بصورت نمايش‌نامه؛

۲. فراهم کردن شرايط و وسايل لازم براى اجراى نمايش؛

۳. تعيين نقش‌هايى که بايد ايفا شوند؛

۴. آماده کردن فراگيران براى ايفاى نقش، از قبيل گريم‌کردن و تمرين دادن؛

۵. توضيح مختصر در مورد موضوع و هدف نمايش براى شاگردان؛

۶. اجراى نمايش‌نامه؛

۷. بحث دربارهٔ محتوا و چگونگى اجراى نمايش‌نامه و ارزشيابى نتايج آن.

محاسن روش ايفاى نقش

۱. روش ايفاى نقش شاگردان را بر مى‌انگيزد که با شور و شوق و هيجان، جريان نمايش را دنبال کنند.

۲. فراگيرانى که مشاهده کننده هستند، در احساس ايفاگران نقش سهيم مى‌شوند و خود را در صحنه نمايش احساس مى‌کنند. اين ارتباط عاطفي، در يادگيرى و القاى احساسات تأثير فراوان دارد.

۳. با اين روش، مى‌توان زمينهٔ بحث گروهى را فراهم ساخت.

۴. اين روش براى رفع کمرويى شاگردان خجالتى روش مفيدى است؛ به همين دليل، معلم بايد افراد کم‌رو را به شرکت در نمايش، بويژه ايفاى نقش تشويق کند. البته بايد به اين‌گونه افراد، ابتدا نقش‌هاى ساده محول شود؛ زيرا اگر نقش مشکل به آنان سپرده شود، و نتوانند بخوبى از عهدهٔ آن بر‌آيند، ممکن است کم‌رويى در آنان تشديد و تقويت شود.

۵. اين روش براى دروسى مانند تاريخ و علوم‌اجتماعى روش مناسبى است.

محدوديت‌هاى روش ايفاى نقش

۱. روش ايفاى نقش براى تحقق هدف‌هاى پيچيدهٔ آموزشى مناسب نيست؛ زيرا پرداختن به مسائل مشکل، به تدارکات زياد و تخصص هنرى نياز دارد؛ بنابراين، از اين روش مى‌توان براى رسيدن به هدف‌هاى آسان و کلى استفاده کرد.

۲. اين روش به دليل اينکه در ظاهر جنبهٔ نمايشى و هنرى دارد، يک روش آموزشى جدى تلقى نمى‌شود.

۳. روش ايفاى نقش به اجراى درست، صرف وقت کافى و تهيه تدارکات نياز دارد و اجراى آن وقت‌گير است.