هوموس خاک در کدام مناطق بیشتر است

واژه هیوموس (Humus) از لاتین گرفته شده و به‌معنای زمین است. هیوموس را می‌توان به گیاخاک معنی کرد. تعریف هیوموس براساس زمینه علمی که در آن بحث می‌شود، کمی متفاوت خواهد بود. وقتی در مورد خاک‌شناسی صحبت می‌کنیم، هیوموس بخشی از خاک است که ساختار گیاهی یا جانوری در آن وجود ندارد. عملکرد هیوموس به گونه‌ای است که بر روی چگالی خاک اثر می‌گذارد و به خاک توانایی نگهداشت آب و مواد مغذی را می‌دهد.

در کشاورزی، هیوموس به ترکیبی طبیعی (کمپوست) از بقایای گیاهان اطلاق می‌گردد که از منابع طبیعی سرچشمه گرفته‌اند. هیوموس برای بهبود وضعیت خاک استفاده می‌شود. همچنین باید خاطرنشان کرد که هیوموس یا گیاخاک به لایه‌ای از خاک گفته می‌شود که حاوی مواد ارگانیک است.

با کمی ارفاق می‌توان این دو نوع دیدگاه را باهم مرتبط دانست. در هر حال، هیوموس از قرن‌ها پیش استفاده می‌شود. اولین کاربرد هیوموس به قرن ۱۸ باز می‌گردد، البته احتمال این نیز وجود دارد که کاربرد هیوموس به گذشته‌های دورتر نیز برسد. امروزه، هیوموس برای رشد سالم گیاهان بکار می‌رود. در این مقاله به تعریف هیوموس، ترکیبات آن و کاربردش در باغبانی می‌پردازیم.

تعریف هیوموس (گیاخاک)

هیوموس (گیاخاک) لایه‌ای ارگانیک غیرزنده از خاک است که در بخش‌های بالایی قرار می‌گیرد. هیوموس در واقع محصول ثانویه تجزیه بقایای جانوری و گیاهی است. هیوموس ذاتاً ماده‌ای تیره‌رنگ است که رنگ آن از قهوه‌ای تا سیاه تغییر می‌کند. این ماده زمانی تشکیل می‌شود که بیشتر بقایای ارگانیک، تجزیه شوند. فعالیت موجوداتی مانند کرم‌ها که در خاک زندگی می‌کنند، با تشکیل هیوموس به تقویت خاک کمک می‌کند. فایده هیوموس زمانی بیشتر مشخص می‌شود که با تجزیه آن، گیاهان توانایی استفاده از آن را می‌یابند. هیوموس در واقع نوعی کودرسانی به خاک است.

علاوه بر اضافه‌شدن مواد مغذی به‌ خاک، این ماده باعث می‌شود که بافت خاک سبک شود. در این حالت هوا و آب به‌راحتی در خاک نفود می‌کنند و اکسیژن سریع‌تر به سیستم ریشه گیاه می‌رسد. برخی متخصصین معتقدند که با سبک‌شدن بافت خاک به‌کمک هیوموس از بروز بیماری‌ها در خاک نیز جلوگیری می‌شود.

افتادن برگ، شاخه و سایر بافت‌های گیاهی، جزئی از چرخه زندگی گیاهان است. آنچه که روی زمین می‌افتد، لایه‌ای روی آن ایجاد می‌کند که آشغال‌برگ خوانده می‌شود. حیوانات هم به روش مشابه می‌میرند. لاشه حیوانات نیز زمانی که با خاک در تماس باشد، به‌مرور بخشی از خاک می‌شود. همه این مواد وارد فرآیند تجزیه می‌شوند. شکل اولیه آنها کاملاً از بین می‌رود و به اجزای اولیه شیمیایی که آن را شکل داده بودند تبدیل می‌شود. این مواد غذای موجوداتی است که زندگی‌شان وابسته به خاک است، گیاهان در رده اول این موجودات هستند.

غیر از روش طبیعی که در آن هیوموس تولید می‌شود، این ماده را می‌توان از طریق تولید کمپوست هم تولید کرد. با جمع‌آوری زباله‌های ارگانیک مانند باقی‌مانده غذا و پوست میوه و سبزیجات می‌توان هیوموس تولید کرد.

هیوموس با تشکیل بیش از نیمی از خاک، بخش اصلی آن محسوب می‌گردد. باید گفت که مواد هیوموسی که هیوموس را ایجاد می‌کنند اغلب ناهمگن و نسبتاً پایدار هستند. بنابراین، ساختار پایداری در خاک به‌وجود می‌آورند.

هیوموسی که در خاک یافت می‌شود، قدمتی معادل قرن‌ها دارد. میکروب و آنزیم‌هایی که تولید می‌کنند، مانع از آن می‌شود که ذرات هیوموس به طور کامل به دی‌اکسیدکربن تجزیه شوند. اگر این روند پیش نمی‌رفت، هیوموس در طول یک دهه تجزیه و به ساختار ناپایداری تبدیل می‌‌شد.

پایداری هیوموس موجب می‌شود که مواد غذایی زیادی به گیاه نرسد اما در عوض بافت خاک را بهبود می‌بخشد. اگر ماده‌ای مانند زغال بر روی سطح خاک قرار گیرد، کربن موجود در خاک کم‌تر اکسید می‌شود و در نتیجه هیوموس شکل پایداری می‌یابد. مثال بارزی از این موضوع پیدایش خاک‌های غنی در جنگل‌های آمازون است.

مواد تشکیل‌دهنده هیوموس (گیاخاک)

هیوموس حاصل تجزیه بقایای موجودات زنده است. بنابراین، جزء اصلی آن کربن است. سایر عناصر شامل نیتروژن، فسفر و گوگرد هستند. وقتی یک ارگانیسم تجزیه می‌شود، هیوموس از سایر اجزای مواد ارگانیک مانند پروتئین و چربی جدا می‌شود. میکروارگانیسم‌ها به‌سرعت مولکول‌های کوچکی را که به هیوموس تبدیل نشده‌‌اند، تجزیه می‌کنند. اما در شرایط نرمال، هیوموس همچنان برای تجزیه‌شدن به زمان نیاز دارد. در واقع، فرآیند تولید هیوموس – هیوموس‌سازی- صدها سال طول می‌کشد. ترکیباتی که در هیوموس وجود دارند، طبقه‌بندی‌های اصلی هیوموس را تشکیل می‌دهند که شامل هیوموس خام (mor)، هیوموس شیرین (mull) و هیوموس کامل (moder) است. علاوه بر ارگانیسم‌هایی که هیوموس را تولید می‌کنند، عامل تعیین‌کننده دیگری که طبقه‌بندی‌های هیوموس را ایجاد می‌کند، نحوه تشکیل آن در خاک است.

اولین نوع هیوموس، نوعی است که در شرایط خام تولید می‌شود. این هیوموس زمانی در خاک ایجاد می‌شود که میکروارگانیسم‌ها یا حیوانات بسیار کمی در آن حضور دارند. مثال‌هایی از این حیوانات شامل کرم‌های خاکی و سوسک‌هاست. قارچ‌ها هم بخشی از این اکوسیستم محسوب می‌شوند.

حیوانات به تجزیه مواد ارگانیک زیر خاک کمک می‌کنند. لایه‌های خاک معمولاً با خاکروبه‌های سطحی شروع می‌شود و زیر آن لایه هیوموس قرار می‌گیرد. زیر لایه هیوموس نیز خاک اصلی قرار دارد. اگر جانوارن به اندازه کافی در لایه هیوموس نباشند، خاک خام بیشتر از حالت معمول اسیدی می‌شود. این حالت معمولاً در جنگل‌های مخروطی و مکان‌هایی که ارتفاع زیاد و هوای سرد دارند اتفاق می‌افتد.

هیوموس شیرین،‌ نوع دوم هیوموس است. این نوع هیوموس معمولاً در جنگل‌هایی با درختان تنومند و یا در مرتع‌هایی که هوا گرم و مرطوب است شکل می‌گیرند. در این شرایط،‌ تعداد زیادی باکتری،‌ حشره و کرم‌های خاکی، خاک را تهویه می‌کنند. هیوموس به‌سرعت تجزیه و با بخش‌های معدنی خاک کاملاً ترکیب می‌شود. هیوموس شیرین محیطی قلیایی است و دارای سطح بالای از pH است.

در نهایت، هیوموس کامل،‌ بخشی است که بین دو لایه هیوموس خام و شیرین قرار می‌گیرد. نام دیگر هیوموس کامل،‌ هیوموس شیرینِ حشره‌دار است زیرا حاوی مقدار زیادی از مدفوع بندپایان است. این مواد منجر به اتصال ریشه گیاهان به ذرات معدنی می‌شوند و ساختاری شبکه‌مانند ایجاد می‌کنند. هیوموس کامل نسبت به هیوموس شیرین دارای مواد ارگانیک بیشتری است اما توانایی ترکیب با مواد معدنی خاک را ندارد.

مزایا و معایب هیوموس (گیاخاک)

مزایای هیوموس

مزیت اصلی هیوموس تقویت خاک برای پرورش گیاهان سالم‌تر است. هیوموس با اتصال ذرات خاک به‌هم موجب بهبود ساختار مواد خاک می‌گردد. این فرآیند «آماده‌سازی خاک برای کشت» نامیده می‌شود. وجود هیوموس در خاک‌هایی که شن و رس زیادی دارند بسیار اهمیت دارد. هیوموس مانند اسفنجی عمل می‌کند که مواد ارگانیک آن آب و مواد مغذی را به‌خود جذب می‌کنند. همچنین هیوموس منجر به کاهش فرسایش در خاک‌های شنی می‌شود و رواناب‌های سطحی را کنترل می‌کند.

معایب هیوموس

با این حال، هیوموس معایبی هم دارد. در مقایسه با سایر کودها، مثل کود حیوانی، هیوموس مواد مغذی کمتری دارد. میکروب و کرم‌های خاکی قادرند که به محتوای مغذی هیوموس بیفزایند، اما این روند سال‌ها طول می‌کشد. همچنین تعیین محتوای هیوموس و اینکه آیا به‌عنوان یک کود، مناسب است یا خیر، کار دشواری است. جدای از منشأ هیوموس، روش ساخت و تهیه هیوموس عامل مهم دیگری است که محتوای مغذی آن را تعیین می‌کند. اگر روش کمپوست‌سازی در هیوموس سرد و آرام باشد، به‌اندازه کافی گرما برای کشتن عوامل بیماری‌زا و مهاجم مانند علف‌های هرز تولید نمی‌شود. از سوی دیگر، کمپوست‌سازی گرم زمانی اتفاق می‌افتد که منبعی از نیتروژن مانند کود حیوانی وجود داشته باشد. این روند هیوموس را استرلیزه می‌کند اما مواد مغذی آن کمتر است.

کاربرد هیوموس در باغبانی

هیوموس را می‌توان به انواع مختلفی از خاک اضافه کرد تا قدرت آن بالاتر برود. هیوموس حاوی مقدار زیادی از مواد مغذی و معدنی است که برای رشد گیاه مفید هستند. همچنین باکتری و میکروارگانیسم‌های زیادی در هیوموس هستند که موجب رشد قوی و سالم در گیاهان می‌شوند. در ادامه روش‌های استفاده از هیوموس در باغبانی مطرح می‌شوند.

تعیین میزان هیوموس موردنیاز

نسبت معمول هیوموس به خاک برابر است با یک مترمکعب از هیوموس در ازای ۷۷ مترمربع از خاک. اگر بیش از این مقدار استاندارد، هیوموس اضافه کنیم،‌ تأثیر منفی روی گیاه ندارد. قبل از اضافه کردن هیوموس،‌ باید به‌خوبی خاک را مخلوط کرد. خاکی که سبک شده باشد بهتر می‌تواند هیوموس را با خود ترکیب کند. هدف آن است که کلوخه‌های موجود در خاک از هم باز شوند تا تهویه مناسب در آن صورت گیرد. شخم خاک باید تا عمق حدوداً ۳۰ سانتی‌متری از خاک یا حداقل ۱۸ سانتی‌متری انجام شود.

ترکیب خاک و هیوموس

در مواردی که هیوموس ذاتاً دارای ذرات رسی است، می‌توان بدون نیاز به اقدامات بعدی، هیوموس را به خاک اضافه کرد. با استفاد از یک بیل می‌توان به‌سادگی هیوموس را روی سطح خاک پخش کرد. توصیه می‌شود که در سطوح کوچک اقدام به‌ ترکیب کنید تا مواد مغذی وقتی در معرض عوامل مختلف مثل باران قرارمی‌گیرند، از بین نروند. وقتی یکبار از هیوموس استفاده کردید، بار بعد خاک را بهم بزنید. با فاصله یک روز، هیوموس را می‌توانید دو بار استفاده کنید تا اثربخشی آن بیشتر شود.

کاربرد هیوموس در بستر ریشه

هیوموس را برای خاک‌های گلدانی و بستر ریشه هم استفاده می‌کنند. در مورد بستر ریشه، ابتدا بستر را با لایه‌ای از برگ‌های خشک بپوشانید و سپس روی آن هیوموس بریزید. یک لایه شن به ضخامت ۵ تا ۱۰ سانتی‌متری اضافه کنید. این لایه شن موجب به‌تله افتادن رطوبت می‌شود. این طبقه‌بندی مواد برای رشد ریشه گیاه فوق‌العاده است زیرا ریشه‌ها هنگام رشد و گسترش به اطراف با هیچ مانعی مواجه نمی‌شوند. همچنین لایه شن باعث می‌شود که هنگام بروز روان‌آب مواد مغذی هدر نروند. در نهایت، بافت سبکی که از ترکیب خاک و هیوموس ایجاد شد از رشد بی‌جای جوانه‌ها جلوگیری می‌کند و امکان رشد را نواحی دائمی‌ فراهم می‌کند.

دفعات استفاده

خاک‌های ضعیف باید به‌طور مرتب با هیوموس ترکیب شوند. قبل از هر اقدامی، بهتر است که میزان اسیدی بودن خاک را آزمایش کرد. سطح pH خاک باید در محدوده ۶٫۲ تا ۷ باشد. اگر خاک خیلی اسیدی است، اضافه‌کردن گچ یا آهک قبل از ترکیب هیوموس ضروری است. از سوی دیگر، سطوح کم pH نیاز به افزودن آب و مخلوط آمونیوم دارد. اضافه‌شدن هیوموس به خاکی که pH نامناسبی دارد مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در این شرایط خاک هم برای رشد گیاه مزیتی ندارد زیرا لایه‌های زیرین آن شرایط مناسب را ندارند.

هیوموس یا کمپوست

کمپوست اصطلاح دیگری است که در باغبانی و کشاورزی کاربرد دارد. این واژه به مواد ارگانیکی اطلاق می‌گردد که در حال تجزیه هستند. این ماده معمولاً ترکیبی از غذاهای فاسد، برگ و چمن‌های خشک‌شده است. در هنگام تهیه کمپوست باید ستونی از مواد را که روی هم انباشه‌ شده‌اند به‌طور منظم مخلوط کرد تا مواد تجزیه‌شده و در حال تجزیه در حالت یکنواخت باهم ترکیب شوند. این موضوع سرعت تجزیه را هم افزایش می‌دهد. وقتی فرآیند به پایان رسید، کمپوست بدست‌آمده شبیه به خاک است و هیچ یک از مواد ارگانیک آن قابل تشخیص نیست.

کمپوست نیز برای بهبود ساختار خاک در باغبانی استفاده می‌شود. خاک‌های سبک به هوا اجازه عبور می‌دهند و توانایی آن را برای نگهداشت آب بیشتر می‌کنند. مواد کمپوستی منجر به زهکشی بهتر و بهبود فعالیت باکتری‌ها در خاک می‌شوند. کمپوست نقش کود هم دارد. در نتیجه، گیاه قادر به جذب بیشتر مواد مغذی است. فایده دیگری هم برای افزودن کمپوست به خاک وجود دارد. کمپوست موجب دفع رشد علف‌های هرز و به‌تله‌ افتادن رطوبت می‌شود. اگر بگوییم که فرآیند تجزیه کمپوست به‌اتمام رسیده است، ادعایی نابجاست. کمپوست در سطح میکروسکوپی به فرآیندهای تجزیه در درون خود ادامه می‌دهد. تفاوت اصلی بین کمپوست و هیوموس در آن است که کمپوست حاوی مقدار کمی از هیوموس است. برای اینکه کمپوست به سطح تجزیه هیوموس برسد، سال‌های سال زمان نیاز است. وقتی تجزیه خاتمه یافت، کمپوست تبدیل به هیوموس شده است.

نتیجه‌گیری

در نگاه اول، از دیدگاه باغبانی، هیوموس شبیه به ماده‌ای است که ترکیبات آن مشخص هستند، اما با دقت بیشتر درمی‌یابیم که هیوموس ترکیب پیچیده‌تری دارد. با بررسی آنچه که درون هیوموس است و شناخت فواید و عیوب آن، می‌توان با نگاهی مثبت از این ماده استفاده کرد. آیا فکر می‌کنید که اضافه‌کردن هیوموس به زحمتش می‌ارزد؟ لطفاً ما را از نظرات خود مطلع کنید. اگر این مقاله مفید بود، با انتشار آن، دیگران را با هیوموس آشنا کنید.

---

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما