چرا حاکمان ترک تبار وزیران خود را ایرانی انتخاب کردند

ورود ترکان به ایران

ترکان مردمی بودند که در نواحی شمال شرقی ایران زندگی می‌کردند. آنها زندگی قبیله‌ای داشتند و کار اصلی‌شان دامداری بود. با گسترش دین اسلام تا منطقه‌ٔ ماوراءالنّهر، ترکان مسلمان شدند و بعضی از قبایل ترک به تدریج به داخل ایران رفت و آمد می‌کردند. برخی از ترکان با استفاده از استعدادها و توانایی‌های خود به دربار پادشاهان نفوذ کردند و به مقامات مهمّی چون فرماندهی سپاه رسیدند.
آنان پس از مدّتی موفّق شدند سلسله‌های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را تشکیل دهند.

غزنویان

مشهورترین فرمانروای غزنوی، سلطان محمود غزنوی بود. یکی از کارهای مهمّ سلطان محمود، لشکرکشی به هند بود. او چند بار به آن سرزمین لشکر کشید؛ در آنجا بت‌خانه‌ها را خراب کرد وگنج‌های فراوانی را به غارت برد و بعد به ایران بازگشت. پس از سلطان محمود، پسرش سلطان مسعود به حکومت رسید.

منارهٔ دورهٔ غزنویان غزنین، افغانستان

سلجوقیان

سلسله‌ٔ سلجوقیان را طُغرل تأسیس کرد. سلجوقیان حکومتی قدرتمند و قلمرو بسیار وسیعی داشتند.
در زمان سلطان ملکشاه سلجوقی، قلمرو سلجوقیان از شرق تا ماوراء النّهر و از غرب تا دریای مدیترانه گسترش یافت. پایتخت سلطان ملکشاه، شهر اصفهان بود.

برج طغرل در شهر ری

خارزمشاهیان

پس از مرگ سلطان ملکشاه سلجوقی، بین جانشینان او اختلاف افتاد و حکومت سلجوقی ضعیف شد. سرانجام، یکی از فرمانروایان منطقه‌ٔ خوارزم، آخرین سلطان سلجوقیان را شکست داد و حکومت خوارزمشاهیان را ایجاد کرد. مهم‌ترین سلطان خوارزمشاهیان، سلطان محمّد بود. در زمان او، قلمرو ایران از سمت شرق گسترش یافت و کشور ما با مغول‌ها همسایه شد. حکومت خوارزمشاهیان با حمله‌ٔ مغول‌ها به ایران، برچیده شد.

مسجد جامع رُشتخوار، استان خراسان رضوی، به‌جا مانده از دورهٔ خوارزمشاهیان

وزیران کاردان ایرانی

حاکمان ترک تبار که از اقوام بیابان گرد بودند، از کشورداری اطّلاع چندانی نداشتند. آنها می‌دانستند که برای اداره‌ٔ سرزمین پهناور ایران و جمعیت زیاد آن، باید از افرادی آشنا با کشورداری استفاده کنند. به همین دلیل، وزیران باهوش و خردمند ایرانی را انتخاب می‌کردند.
یکی از وزیران مشهور سلجوقیان، خواجه نظام‌الملک توسی بود. وی خدمات زیادی در راه عمران و آبادانی ایران انجام داد.

رونق دانش، هنر و معماری

* در دوره‌ٔ حکومت‌های ترک تبار به ویژه سلجوقیان، زبان و ادب فارسی مورد توجّه قرار گرفت و در قلمرو پهناور آنها رواج یافت. از جمله مقرّر شد که نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی به زبان فارسی نوشته شوند؛ درحالی که قبل از آن، به زبان عربی نوشته می‌شدند.

از جمله شاعران ایرانی معروف دورهٔ غزنویان، ابوالقاسم فردوسی است. آیا نام اثر معروف او را می‌دانید؟

* در دوره‌ٔ سلجوقیان، به دستور خواجه نظام‌الملک مدارسی به نام «نظامیه» در شهرهای بزرگ ساخته شد.
* در این دوره، همچنین مساجد، برج‌ها، مناره‌ها و کاروان‌سراهای باشکوهی بنا شدند.

مسجد جامع ساوه

بقایای کاروان‌سرای قره عشق، خراسان شمالی

شهرهای آباد

به طورکلّی، در زمان حکومت‌های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان در ایران همچون گذشته، شغل بیشتر مردم، کشاورزی و دام‌پروری بود. در این دوره، شهرهای بزرگ و آبادی در قلمرو پهناور ایران به وجود آمد. در این شهرها شغل‌هایی چون سفالگری، آهنگری، بافندگی و تجارت رواج داشت. بازرگانی با سرزمین‌های دیگر نیز در این دوره بسیار رونق یافت.

فعّالیت (صفحهٔ 105 کتاب درسی)

1- با توجّه به خطّ زمان، سه حکومت ترک تبار را نام ببرید و بگویید دوره‌ٔ حکومت کدام یک طولانی‌تر بوده است. سلسه‌های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان و دورهٔ حکومت غزنویان طولانی‌تر بوده است.
2- چگونه برخی از ترکان در ایران به قدرت رسیدند و حکومت تشکیل دادند؟ با گسترش دین اسلام تا منطقه ماوراءالنهر، ترکان مسلمان شدند و برخی از قبایل ترک به تدریج در داخل ایران رفت و آمد کردند. برخی از ترکان با استفاده از استعدادها و توانایی‌های خود به دربار پادشاهان نفوذ کردند و به مقامات مهمی چون فرماندهی سپاه رسیدند و پس از مدتی موفق شدند حکومت‌هایی در ایران تشکیل دهند.
3- متن درس را مطالعه کنید؛ کدام‌یک از سه حکومت غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، اهمّیت بیشتری دارند؟ چرا؟ حکومت سلجوقیان اهمیت بیشتری داشت. زیرا در دوره‌ٔ حکومت آن‌ها زبان و ادبیات فارسی مورد توجه قرار گرفت و در قلمرو پهناور آن‌ها رواج یافت. همچنین در دوره‌ٔ سلجوقیان به دستور خواجه نظام‌الملک مدارسی به نام (نظامیه) ساخته شد.
4- در زمان حکومت سلسله‌های ترک تبار، ایرانیان چه نقشی در ادارهٔ امور کشور داشتند؟ چرا؟حاکمان ترک تبار، آن‌ها می‌دانستند که برای اداره‌ٔ سرزمین پهناور ایران و جمعیت زیاد آن، باید از افرادی آشنا با کشورداری استفاده کنند. به همین دلیل، آن‌ها وزیران باهوش و خردمند ایرانی را انتخاب می‌کردند.

---

ارائه شده توسط : حسین ایزدی

در وب سایت : جم نما